काठमाडौं – विश्वभर आज विश्व प्रेस स्वतन्त्रता दिवस मनाइँदै गर्दा पत्रकारिताको अवस्था केवल उत्सवको विषय मात्र नभई गहिरो आत्मविश्लेषणको विषय बनेको छ। सूचना प्रवाह तीव्र भए पनि पत्रकारिताको विश्वसनीयता, आर्थिक स्थायित्व र पेशागत मर्यादा भने नयाँ चुनौतीसँग जुधिरहेको देखिन्छ।

विश्व सन्दर्भ: प्रेस स्वतन्त्रता दबाबमा

रिपोर्टर्स विदाउट बोर्डर्स (RSF) को पछिल्लो सूचकांकअनुसार विश्व प्रेस स्वतन्त्रता पछिल्ला २५ वर्षकै कमजोर स्तरमा पुगेको छ। धेरै देशमा पत्रकारहरू राजनीतिक दबाब, कानुनी मुद्दा, हिंसा र आर्थिक असुरक्षाको चपेटामा परिरहेका छन्।

विश्लेषकहरूका अनुसार अहिलेको युगमा पत्रकारिता “सूचना युद्ध (information war)” को बीचमा पुगेको छ, जहाँ सत्य र भ्रमबीचको दूरी झनै धुंधलिँदै गएको छ।

नेपाल: ८७ औं स्थानमा, तर वास्तविकता जटिल

नेपाल विश्व प्रेस स्वतन्त्रता सूचकांकमा करिब ८७ औं स्थान (१८० देशमध्ये) मा रहेको छ। दक्षिण एसियामा नेपाल तुलनात्मक रूपमा राम्रो देखिए पनि आन्तरिक रूपमा पत्रकारिता क्षेत्रमा संरचनागत समस्या देखिन्छ।

नेपालमा प्रेस काउन्सिल, सूचना तथा प्रसारण विभाग, र फेडेरेसन अफ नेपाली जर्नालिस्ट्स (FNJ) जस्ता संस्थाहरूले पत्रकारिताको नियमन र पेशागत विकासमा भूमिका खेलिरहेका छन्।

तर व्यवहारमा पत्रकारिता अझै तीन तहमा विभाजित देखिन्छ:

-संस्थागत (mainstream media) पत्रकारिता

-डिजिटल/अनलाइन पत्रकारिता

-फ्रीलान्स र स्वतन्त्र पत्रकारिता

सामाजिक सञ्जाल क्रान्ति: पत्रकारिता कि सूचना अराजकता?

नेपालमा पछिल्ला वर्षहरूमा सामाजिक सञ्जालले सूचना प्रवाहलाई पूर्ण रूपमा परिवर्तन गरेको छ। लगभग प्रत्येक नागरिकसँग मोबाइल फोन र इन्टरनेट पहुँच भएपछि “सबै जना प्रकाशक” (everyone is publisher) को अवस्था बनेको छ।

तर यही परिवर्तनसँगै गम्भीर समस्या पनि देखिएका छन्:

दर्ता नभएका फेसबुक पेज र युट्युब च्यानलबाट समाचार उत्पादन

फेक न्यूज र अपुष्ट सूचना तीव्र रूपमा फैलिनु

क्लिक र भ्युजका लागि सनसनीपूर्ण सामग्री

पत्रकारिता नै नबुझेका व्यक्तिहरूबाट रिपोर्टिङ शैलीको सामग्री

यसले पत्रकारिता र सामग्री सिर्जनाबीचको सीमालाई धुंधलिएको छ। विशेषज्ञहरू भन्छन्—“अब समस्या सूचना नभई विश्वसनीय सूचना को हो।”

१५ वर्षको पत्रकारिता: स्थायित्वबाट अस्थायित्वतर्फ

पछिल्ला १५ वर्षमा नेपाली पत्रकारिताले ठूलो परिवर्तन अनुभव गरेको छ।

एक समय पत्रकारिता स्थायी पेशा मानिन्थ्यो, तर अहिले धेरै पत्रकारहरूको जीवनमा यो यथार्थ देखिन्छ:

-आर्थिक कारणले पत्रकारिता छोडेर वैदेशिक रोजगारीमा जाने

-फ्रीलान्स पत्रकारको रूपमा सीमित आम्दानीमा काम गर्ने

-मिडिया, शिक्षण र व्यवसाय एकैसाथ गर्ने बहुपेशागत जीवन

-सामाजिक विषयमा स्वयंसेवी रूपमा रिपोर्टिङ गर्ने

यो परिवर्तनले पत्रकारिता “एकल पेशा” बाट “बहुआयामिक जीविकोपार्जन” तर्फ गएको देखाउँछ।

तर अझै पनि केही स्थापित मिडिया हाउसहरूले पूर्णकालीन पत्रकारहरूलाई राम्रो पारिश्रमिक, तालिम र स्थायित्व प्रदान गर्दै पेशागत पत्रकारितालाई टिकाइरहेका छन्।

पत्रकारिता, कानुन र आचारसंहिता

नेपालमा पत्रकारिताको कानुनी संरचना भए पनि यसको कार्यान्वयन चुनौतीपूर्ण छ। दर्ता नभएका अनलाइन प्लेटफर्महरूको वृद्धि र आचारसंहिताको कमजोर पालना प्रमुख चिन्ता बनेको छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार पत्रकारिताको भविष्य तीन कुरामा निर्भर छ:

-मिडिया दर्ता र नियमन

-पत्रकार आचारसंहिताको कडाइका साथ पालना

-FNJ जस्ता संस्थाहरूको पेशागत सुदृढीकरण

आर्थिक चुनौती: पत्रकारिताको मुख्य संकट

पत्रकारिताको सबैभन्दा ठूलो समस्या आज पनि आर्थिक अस्थिरता हो। धेरै पत्रकारहरूको अनुभवमा:

-तलब नियमित नहुनु

-न्यून पारिश्रमिक

-सामाजिक सुरक्षा अभाव

-करियर अनिश्चितता

यसका कारण पत्रकारिता युवाहरूका लागि आकर्षक पेशा बन्न कठिन हुँदै गएको छ।

डिजिटल युग र सरकारको भूमिका

डिजिटल मिडियाको विस्तारसँगै सरकारले पनि नयाँ नीति र नियमनको आवश्यकता सामना गरिरहेको छ। पत्रकारिता स्वतन्त्रता र जिम्मेवारीबीच सन्तुलन कायम गर्नु अहिलेको मुख्य चुनौती हो।

विशेषगरी:

-डिजिटल मिडिया नियमन

-पत्रकार सुरक्षा

-आर्थिक संरचना सुधार

-पेशागत पत्रकारितालाई प्रोत्साहन

यी विषयहरू नीति निर्माणको केन्द्रमा आउनुपर्ने विज्ञहरूको सुझाव छ।

पत्रकारिता संकटमा पनि सम्भावनामा

विश्व प्रेस स्वतन्त्रता दिवसले एउटा स्पष्ट सन्देश दिन्छ—पत्रकारिता केवल पेशा होइन, लोकतन्त्रको आधार हो।

नेपालमा पत्रकारिता अहिले संक्रमणकालीन अवस्थामा छ—एकातर्फ सामाजिक सञ्जालले फैलाएको अराजक सूचना, अर्कोतर्फ आर्थिक चुनौतीले थिचिएको पेशागत पत्रकारिता।

तर यसैबीच, सत्य खोज्ने, जिम्मेवार रिपोर्टिङ गर्ने र जनतालाई सूचित गर्ने पत्रकारहरूको भूमिका अझै पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण छ।

विश्लेषकहरू भन्छन्—यदि आर्थिक स्थायित्व, पेशागत सुरक्षा र आचारसंहिता बलियो बनाइयो भने नेपाली पत्रकारिता अझ विश्वसनीय र प्रभावकारी बन्न सक्छ

Vishu Gurung, FNJ Member, Lalitpur
विश्व प्रेस स्वतन्त्रता दिवस (मे ३) को अवसरमा सम्पूर्ण पत्रकार, सञ्चारकर्मी तथा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताका पक्षधरहरूमा हार्दिक शुभकामना!