नेपाल एक सुन्दर हिमाली राष्ट्र हो, जहाँ लोकतन्त्रको स्थापना भएसँगै जनताले स्वतन्त्र, समान, र सशक्त जीवनयापन गर्ने अवसर प्राप्त गरेका छन्। लोकतन्त्रले प्रत्येक नागरिकलाई आफ्नो विचार अभिव्यक्त गर्ने, सरकार निर्माण गर्ने, र समाजमा समान सहभागिता जनाउने अधिकार प्रदान गरेको छ।

नेपालको लोकतान्त्रिक मूल्य यति गहिरो छ कि यहाँका नागरिकहरूले आफ्नो भविष्य आफैँ निर्धारण गर्न सक्छन्। लोकतन्त्रको सुन्दरतामा सबै धर्म, जात, भाषा, र सांस्कृतिक सम्प्रदायका मानिसहरू समान हुन् र एकअर्काप्रति सम्मान प्रकट गर्छन्।

नेपाल अहिले संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र हो। सातवटा प्रदेशमा विभाजन गरिएको देशले स्थानीय सरकारहरूलाई सशक्त बनाउँदै, प्रत्येक नागरिकको सेवा, शिक्षा, स्वास्थ्य, तथा विकासका कार्यहरू गाउँ तहसम्म पुर्याउने लक्ष्य राखेको छ। लोकतन्त्रको यस व्यवस्थाले नेपाललाई झन् बलियो बनाएको छ।

लोकतन्त्रपछि नेपालको विकास-

लोकतन्त्र स्थापनासँगै नेपालले विभिन्न क्षेत्रमा महत्वपूर्ण प्रगति गरिरहेको छ। उदाहरणका लागि:

• ऊर्जा क्षेत्र:

लोकतन्त्रपछि नेपालले ३,००० मेगावाटभन्दा बढी बिजुली उत्पादन गरिसकेको छ, जुन अब निर्यातसमेत गर्न सक्ने अवस्थामा पुगेको छ। तर, राजतन्त्रको बेलामा मात्र २२७ मेगावाट बिजुली उत्पादन गरिएको थियो।

• सञ्चार र प्रेस स्वतन्त्रता:

लोकतन्त्रले पत्रकारितालाई स्वतन्त्र बनाएको छ। अब नागरिकहरूले स्वतन्त्र रूपमा समाचार पढ्न, लेख्न, र आफ्ना विचार प्रकट गर्न सक्छन्, जुन राजतन्त्रको समयमा सम्भव थिएन।

• शिक्षा र स्वास्थ्य सेवाको विस्तार:

लोकतन्त्रपछि नेपालमा विद्यालय, विश्वविद्यालय, र अस्पतालहरू विस्तार भएका छन्। अहिले प्रत्येक वडामा आधारभूत स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध छ, जुन राजतन्त्रको समयमा सीमित सहरहरूमा मात्र सीमित थियो।

• समानता र समावेशिता:

नेपालमा पहिले निश्चित वर्गका मानिसहरूले मात्रै शासन चलाउने अधिकार राख्थे। तर लोकतन्त्र आएपछि सबै जात, लिङ्ग, भाषा, र समुदायका व्यक्तिहरू समान रूपमा अवसर पाउने व्यवस्था गरिएको छ।

राजतन्त्रको समय: एकल शासन र धार्मिक नियन्त्रण

नेपालको इतिहासमा राजतन्त्र एकल शासन प्रणाली थियो, जहाँ राजा नै देशको प्रमुख शासक हुन्थे। सरकारले जनताको आवाज दबाउने, प्रेस स्वतन्त्रतालाई रोक्ने, र नागरिक अधिकारहरू सीमित गर्ने गर्थ्यो।

राजतन्त्रको अवधिमा:

• नेपाललाई हिन्दू राष्ट्र भनेर परिभाषित गरिएको थियो, जसले अन्य धर्म र समुदायका मानिसहरूलाई स्वतन्त्र रूपमा बाँच्न कठिन बनायो।

• राजालाई भगवानको रूपमा पूजा गरिन्थ्यो, जसले लोकतान्त्रिक मूल्यहरूको खिल्ली उडाउँथ्यो।

• नागरिकहरूले राजा वा सरकारको विरोध गर्न सक्दैनथे।

तर, अहिले नेपाल धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र भइसकेको छ। कुनै पनि धर्मलाई राज्यले विशेष रूपमा समर्थन गर्दैन, जसले धार्मिक स्वतन्त्रता सुनिश्चित गरेको छ।

दरबार हत्याकाण्ड र लोकतान्त्रिक आन्दोलन

नेपालको इतिहासमा सबैभन्दा कालो दिन २०५८ साल जेठ १९ गते थियो, जब दरबार हत्याकाण्ड भयो। तत्कालीन राजा वीरेन्द्रसहित उनको सम्पूर्ण परिवारको हत्या गरियो। त्यसपछि ज्ञानेन्द्र शाह राजा बने, तर उनको शासनशैली निरंकुश भयो।

ज्ञानेन्द्रको शासनकालमा:

• जनताको अधिकार खोसियो।

• सञ्चारमाध्यममा कडा नियन्त्रण गरियो।

• राजनीतिक दलहरूलाई निषेध गरियो।

यस निरंकुश शासनविरुद्ध नेपाली जनताले ठूलो संघर्ष गरे। २०६२/६३ को जनआन्दोलन पछि राजतन्त्र अन्त्य भयो र नेपाल लोकतान्त्रिक गणतन्त्र बन्यो।

लोकतन्त्रमा राजनीतिक दलहरूको जिम्मेवारी-

लोकतन्त्रको मूल आधार भनेको जनताको शासन हो। नागरिकहरूले सरकार निर्माणका लागि मतदान गर्छन्, तर अहिलेको अवस्थालाई हेर्दा कतिपय नेताहरू जनताको भावनालाई बेवास्ता गर्दै आफ्नो स्वार्थपूर्तिमा मात्र केन्द्रित देखिन्छन्।

नेपालमा हजारौँ युवाहरू रोजगारीको खोजीमा विदेश पलायन भइरहेका छन्। यदि देशभित्रै रोजगारीका अवसर सिर्जना गरिएको भए, आज हाम्रा युवाहरू विदेश जान बाध्य हुने थिएनन्।

त्यसैले, राजनीतिक दलहरूले गम्भीर भई देश विकासमा ध्यान दिन आवश्यक छ।

• भ्रष्टाचार अन्त्य गर्नुपर्नेछ।

• नातावाद र अनियमितता हटाउनु पर्नेछ।

• पारदर्शी शासन प्रणाली लागू गर्नुपर्नेछ।

लोकतन्त्र एक सुन्दर व्यवस्था हो, जसलाई सफा, पारदर्शी, र प्रभावकारी बनाउन राजनीतिक दलहरू गम्भीर हुनुपर्छ। नेताहरूले जनताको विश्वास जित्न देश विकासमा ध्यान दिनुपर्छ, न कि आफ्ना घर तथा सम्पत्ति निर्माण गर्न।

अब समय आइसकेको छ कि नेपाली जनताले सही नेताको छनोट गरी देशको भविष्य सुरक्षित गर्ने काम गरून्।

लोकतन्त्र नै सुन्दर व्यवस्था

लोकतन्त्रकै कारण नेपालमा नागरिकहरू स्वतन्त्र छन्। जनताले आफैँ सरकार बनाउने, बदल्ने, र शासनप्रति आवाज उठाउने अधिकार पाएका छन्। आज केही मानिसहरू राजतन्त्र पुनःस्थापना र नेपाललाई हिन्दू राष्ट्र बनाउने कुरा गर्छन्। तर, उनीहरूले बिर्सनु हुँदैन कि लोकतन्त्रले नै नेपाली जनतालाई स्वतन्त्रताको स्वाद चखाएको हो।

लोकतन्त्रमा:

• जनता नै सर्वोपरि हुन्छ।

• शासकहरू परिवर्तन गर्न सकिन्छ।

• समानता, स्वतन्त्रता, र अधिकार सुरक्षित हुन्छ।

नेपालको सुन्दरता यसको लोकतान्त्रिक प्रणाली मा छ। यसले हरेक नागरिकलाई स्वतन्त्र रूपमा बाँच्ने, बोल्ने, र आफ्नो अधिकार उपभोग गर्ने अवसर दिएको छ। लोकतन्त्र प्राप्त गर्न नेपाली जनताले ठूलो बलिदान दिएका छन्, जसलाई भुल्नु हुदैन।

लोकतन्त्रलाई स्वच्छ र बलियो बनाऔं-

लोकतन्त्रलाई सुन्दर बनाइराख्न हाम्रा नेताहरू इमानदार, पारदर्शी, र जिम्मेवार बन्नुपर्छ। यदि नेताहरूले जनताको हितभन्दा व्यक्तिगत स्वार्थलाई प्राथमिकता दिन्छन् भने लोकतन्त्र फोहोर बन्न सक्छ।

त्यसैले, लोकतन्त्रलाई सुन्दर बनाऔं, फोहोर हुन नदिऔं!

(विशु गुरुङ- रेडियो पत्रकार तथा सुनौलोसमाज डट कमका अनुसन्धान पत्रकार हुन् )