भिजन, दर्शन र लक्ष्यको कुरा हामी सबैतिर सुन्छौं। “सँगै मिलेर अगाडि बढौं” भन्ने आह्वान राजनीतिक क्षेत्रमा पनि हुन्छ, कर्पोरेटमा पनि, सङ्घसंस्थामा पनि, र मण्डलीभित्र पनि। यी कुरा नराम्रा होइनन्। तर एउटा गम्भीर प्रश्न बाँकी रहन्छ: सँगै अगाडि बढ्ने भनिएको यात्रामा साँच्चै सबै बढे त?

धेरै ठाउँमा यथार्थ यस्तो देखिन्छ। स्वास्थ्य, सम्पत्ति, बैंक ब्यालेन्स, घर र जग्गा जमिन प्रायः मुख्य अगुवाको हातमा पुग्छ। ऊ राजनीतिक अगुवा होस्, कर्पोरेट प्रमुख होस्, संस्थाको अध्यक्ष होस्, वा मण्डलीको मुख्य अगुवा, कथा उस्तै छ। तर उसँगै वर्षौं काम गर्ने साथीहरूको अवस्था उस्तै रहन्छ।

ती साथीहरूसँग पनि भिजन थियो, दर्शन थियो, लक्ष्य थियो। उनीहरूले अर्काको भिजनलाई आफ्नै ठानेर बोके। आफ्नो समय, शक्ति र युवावस्था दिए। तर तीस-चालीस वर्षपछि आज उनीहरूको आफ्नै घर छैन, जग्गा छैन, स्वास्थ्य कमजोर छ, र भविष्यको चिन्ताले मन थिचिरहेको छ।

यसको एउटा ठूलो कारण हो न्यून आय। वर्षौंसम्म काम गरे, तर पाउने दाम सधैं थोरै रह्यो। “सेवा नै ठूलो कुरा हो” भन्ने सोचले उनीहरूले त्यही थोरैलाई स्वीकार गरे। थोरैमै सन्तुष्ट हुन सिकाइयो, र थोरै पाउनु नै नियति हो भन्ने मानियो। त्यो आम्दानीले दैनिक खर्च मात्र धानियो। बचत भएन, घर बनेन, उपचारको तयारी भएन, बुढेसकालको सुरक्षा भएन। जति काम गरे पनि जीवन सुध्रिने बाटो खुलेन।

यो पीडा धार्मिक अगुवाहरूमा पनि गहिरो छ। धेरैले ईश्वरमा आस्था राखेर सेवा गरिरहे, गुनासो गरेनन्, र मुस्कुराउँदै अगाडि बढे। तर उनीहरूको भित्री पीडा कसैले सुनेन, कसैले देखेन। आस्थाले उनीहरूलाई टिकाइराख्यो, तर आस्थाको नाममा मानिसको आवश्यकता बेवास्ता गर्नु उचित होइन।

यहीँबाट गम्भीर प्रश्न उठ्छ। एकातिर मुख्य अगुवाले जीवनमा धेरै कुरा पायो, गर्‍यो र हिँड्यो। अर्कोतिर उसँगै भिजन बोकेर हिँड्ने अगुवाले पाउने न्यून आयले उसको आफ्नै जीवन सुधार्न सकेन। अगुवाइमा भिजन, दर्शन र सिकाइमा बढ्नु असल कुरा हो। तर के मानिस आर्थिक रूपमा पनि बढ्नु पर्दैन? के उसको जीवन सुरक्षित र सम्मानित हुनु पर्दैन? यो प्रश्न हामी सबैको लागि हो।

जब सेवा, त्याग र आस्थाको नाममा वर्षौं काम लिइन्छ, तर त्यस व्यक्तिको जीवन सुरक्षित गर्न कसैले सोच्दैन, त्यो एक प्रकारको शोषण बन्छ। कतिपय अवस्थामा यो आत्मिक शोषण पनि हो, जहाँ मानिसको विश्वास र निष्ठालाई नै उसको कमजोरी बनाइन्छ। यो समस्या कुनै एक क्षेत्रको होइन, हरेक क्षेत्रमा छ।

त्यसैले हरेक अगुवाले आफैँलाई सोध्नुपर्ने केही प्रश्न छन्:

– मसँग वर्षौं काम गर्ने साथीहरूको जीवन अहिले कस्तो छ?

– उनीहरूले पाउने दाम र सुविधाले सम्मानजनक जीवन चल्छ कि चल्दैन?

– म माथि उठ्दै गर्दा उनीहरू पनि उठे कि त्यहीँ रोकिए?

– उनीहरूको पीडा सुन्ने ठाउँ मैले बनाएको छु कि छैन?

यी प्रश्नको जवाफ इमानदारीसाथ खोज्नु नै साँचो अगुवाइको सुरुवात हो।

अब न्यायको कुरा। यसको जिम्मेवारी कुनै एक व्यक्तिमा मात्र छैन। अगुवाले आफ्नो विवेकले सहकर्मीको हेरचाह गर्नुपर्छ। संस्था र मण्डलीले उचित पारिश्रमिक, सम्मानजनक व्यवस्था र भविष्य सुरक्षाका नीति बनाउनुपर्छ। साथीहरू मिलेर आफ्ना कुरा सँगै राख्न सक्ने मञ्च बनाउनुपर्छ। र प्रत्येक व्यक्तिले पनि सानै भए पनि बचत र सीप विकासमार्फत आफ्नो भविष्य सुरक्षित गर्ने प्रयास गर्नुपर्छ। थोरै पाउनु नै आफ्नो नियति हो भनेर मान्न हुँदैन। आफ्नो मूल्य चिन्नु र त्यसबारे शान्त तर स्पष्ट रूपमा बोल्नु अपराध होइन।

साँचो अगुवा त्यो हो जसले “म कति माथि पुग्न सक्छु?” भनेर होइन, “मसँग हिँड्नेहरू कति माथि पुगे?” भनेर सोच्छ। पदले मानिसलाई अगुवा बनाउँदैन। माया, न्याय र जिम्मेवारीले बनाउँछ।

जसले वर्षौं सेवा गरेर पनि आज रित्तो हात र भारी मन बोकेर बसेका छन्, उनीहरूलाई भन्नैपर्छ: तपाईंको सेवा व्यर्थ थिएन। तपाईंको इमानदारी, त्याग र विश्वास अमूल्य छ। तपाईंको पीडा साँचो हो, र त्यो सुनिनुपर्छ।

र अगुवाइमा बसेका सबैलाई: इतिहासले तपाईंको घर कति ठूलो थियो भनेर सोध्दैन। इतिहासले सोध्छ, तपाईंसँग हिँड्ने कतिको जीवन तपाईंका कारण राम्रो भयो?

यही नै साँचो अगुवाइ हो।